Aporia - rozum, społeczeństwo, nauka

Twórczość Molière‘a stanowi antycypację osiemnastowiecznej krytyki ciemnoty i niewiedzy, piętnowania mamiących przesądów i przekłamań, wyrazów braku przejrzystości i nieautentycznej wizji świata. Historia Tartuffe’a jest manifestem „czasu światoobrazu“¹, gdzie taksonomiczne tablice i analizy oraz epistemologiczny krytycyzm mają prowadzić do zaniechania refleksji opartej na chwiejnych, niepewnych fundamentach tradycji i monumentach łatwowierności.

Figura spersonalizowanej hipokryzji, świadomego i nastawionego na zysk zakłamania sytuuje się w opozycji do ideału szczerości, opartego na pojęciu niezafałszowanej relacji poznawczej. Jako jedna z wielu normatywnych treści, jakie znaleźć można w twórczości francuskiego autora, należy do szerzej zakrojonego dążenia, nowożytnego zamierzenia całkowitego wydobycia i napiętnowania skrytych patologii i nieprawidłowości, jakie lokują się w granicach zafałszowanych relacji interpersonalnych. W siedemnastowiecznym dziele Molière‘a zarysowują się ścieżki i tropy myśli późniejszej o niespełna sto lat, w której ujawnia się większa dojrzałość ledwie zarysowanego w twórczości Francuza dyskursu.

Episteme² filozoficznej „doby klasycyzmu“, kształtującej myśl Molière’a oraz światopoglądu osiemnastowiecznego pozostaje zasadniczo niezmienna, gdyż rozwija się w ramach jednego paradygmatu. „Tartuffe“ stanowi część projektu nastawionego na rozważania praktyczne, demaskujące na gruncie etyki i antropologii niedoskonałości, które funkcjonują w ramach powszedniej rzeczywistości społecznej. Następuje położenie nacisku na wolność i rozwój jednostki. Molière nie ucieka od określenia roli norm i konwenansów w realizacji prawidłowo pojmowanych form współżycia społecznego. Zauważa wręcz ich konieczność.
Zawieszone w powietrzu pytania o strukturę wspólnoty i kształt właściwej relacji międzyludzkiej wpływają na specyfikę powiązań łączących wyraziste postaci bohaterów dramatu. Określają zarazem formę i treść tak zwanych „wielkich komedii“, najszerzej oddziałujących dzieł Molière’a.

Jednoznacznie nacechowana postać Tartuffe’a, negatywnego bohatera sztuki nie jest jedynie narzędziem komediowej konwencji. Ujęta jako uosobienie hipokryzji, postać pozostaje na usługach zamierzonej wartości normatywnej i dydaktycznej. Na powodzenie tego właśnie zabiegu autora nastawiona jest nadana utworowi forma komedii. Wśród podwalin idei oświeceniowych, niezachwianej wiary w postęp oraz zasadność dążeń do niepodważalnej, obiektywnej prawdy, w oparciu o nadzieję na skonstruowanie koherentnego „światoobrazu“, Molière szuka w swej niepoważnej z pozoru twórczości rozwiązań dla najdonioślejszych problemów ludzkości.

Jakub Daab

Przypisy końcowe:
1. Zob. M. Heidegger, Czas światoobrazu, tłum. K. Wolicki w: Budować, mieszkać, myśleć, Warszawa 1977, str. 128-167.
2. Por. M. Foucault, Słowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych, tłum. T. Komendant, Gdańsk 2006, str. 56-63 i in.